Aynı tartışmanın farklı kişilerle yeniden yaşanması, benzer işlerde benzer noktada tıkanmak veya her yakınlaşmada aynı huzursuzluğun belirmesi, çoğu kişinin “şansızlık” diye adlandırdığı bir tekrardır. Şema Terapi bu tekrarı rastlantı olarak okumaz. Yaklaşımın temel önermesi şudur: örüntü kendiliğinden yinelenmez, kişinin ona verdiği yanıtla birlikte yeniden üretilir. Bu ayrım pratikte önemlidir, çünkü çalışmanın adresini geçmişten bugüne taşır….
Aynı tartışmanın farklı kişilerle yeniden yaşanması, benzer işlerde benzer noktada tıkanmak veya her yakınlaşmada aynı huzursuzluğun belirmesi, çoğu kişinin “şansızlık” diye adlandırdığı bir tekrardır. Şema Terapi bu tekrarı rastlantı olarak okumaz. Yaklaşımın temel önermesi şudur: örüntü kendiliğinden yinelenmez, kişinin ona verdiği yanıtla birlikte yeniden üretilir.
Bu ayrım pratikte önemlidir, çünkü çalışmanın adresini geçmişten bugüne taşır. Çocuklukta oluşan kalıp geri alınamaz; ancak kalıbın bugün hangi durumda devreye girdiği, hangi otomatik yanıtı ürettiği ve bu yanıtın sonucu nasıl şekillendirdiği üzerinde çalışılabilir.
Şema, kişinin kendisi, başkaları ve ilişkiler hakkında erken dönemde oluşan ve zamanla sorgulanmadan doğru kabul edilen derin bir örüntüdür. Bilişsel Davranışçı Terapi zemininden gelişen Şema Terapi, güncel düşünce ve davranışların yanı sıra bu örüntülerin nereden geldiğine de bakar. Çerçeve, belirti odaklı çalışmanın yetmediği yinelenen tablolar için Jeffrey Young tarafından geliştirilmiştir.
Şemalar tek bir olayın ürünü değildir. Alan yazında çocuğun mizacı ile büyüdüğü ortamın karşılıklı etkileşimi öne çıkar; aynı evde büyüyen iki çocuk aynı deneyimden farklı sonuçlar çıkarabilir. Bir ihtiyacın yeterince karşılanmaması da çoğu zaman bir tercih meselesi değildir. Hastalık, kayıp, göç, ekonomik zorluk veya ailenin o dönemde taşıdığı yükler tabloya karışır. Şema Terapi bu nedenle geçmişte kimin ne yaptığını yargılayan bir çerçeve kurmaz; sorduğu soru, hangi temel ihtiyacın karşılıksız kaldığı ve bu boşluğun bugün hangi otomatik yanıtı ürettiğidir.
Yaklaşımın merkezinde duran temel duygusal ihtiyaçlar genellikle şu başlıklarla anılır:
Bu ihtiyaçlardan biri uzun süre karşılıksız kaldığında çocuk durumu anlamlandırmak için bir açıklama üretir. O koşullarda işe yarayan bu açıklama, koşullar tamamen değiştiği halde yetişkinlikte yürürlükte kalabilir. Örüntünün asıl zorlayıcı yanı da budur: bir zamanlar koruyucu olan çözüm, bugün sorunun kendisi haline gelir.
Tekrarın kaynağı, örüntünün gücü kadar ona verilen yanıttır. Döngü genellikle dört adımda kapanır:
Bu yüzden örüntü kanıt biriktirdiği için değil, kanıtını kendisi ürettiği için sağlamlaşır. Kişi sessizce geri çekildiğinde karşı taraf mesafe alır, alınan mesafe de “zaten uzaklaşıyorlar” yorumunu doğrular gibi görünür.
İkinci bir mekanizma tanıdıklıkla ilgilidir. Şema, tanıdık olanı güvenli olarak kodlar. Kişi kendisine iyi gelmeyeceğini önceden sezdiği bir seçeneği, sırf öngörülebilir olduğu için daha az riskli bulabilir. “Neden yine aynısını yaptım” sorusunun cevabı çoğu zaman irade eksikliğinde değil, tanıdıklığın verdiği bu yanıltıcı güvenlik hissindedir.
Döngünün hangi adımda kırılabileceğini ayırt etmek tek bir görüşmede tamamlanan bir işlem değildir; mersin klinik psikolog desteğiyle yürütülen terapi sürecinde bu ayrım, danışanın kendi güncel örnekleri üzerinden adım adım netleşir. İlk görüşme bir değerlendirme oturumudur: zorluğun ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı ve bugüne kadar neyin işe yaradığı konuşulur, çalışılacak çerçeve bu görüşmenin sonunda birlikte belirlenir.
Şema Terapi, örüntüye verilen yanıtları üç ana başlıkta toplar. Üçü de kısa vadede rahatlatıcıdır; aralarındaki fark uzun vadede ortaya çıkar.
|
Yanıt biçimi |
Gündelik hayatta görünümü |
Örüntüye etkisi |
|---|---|---|
|
Teslim olma |
Örüntü doğruymuş gibi davranılır, tanıdık ilişki ve ortamlar tercih edilir |
Örüntüyü besleyen deneyim yeniden yaşanır |
|
Kaçınma |
Tetikleyen durum, konuşma veya duygu uzak tutulur, karar ertelenir |
Örüntü sınanmadığı için olduğu gibi kalır |
|
Aşırı telafi |
Tersi yönde abartılı bir tutum geliştirilir: kusursuz olma, kontrolü elde tutma, önce uzaklaşma |
Kısa vadede rahatlatır, uzun vadede yorgunluk ve gerilim üretir |
Aynı kişi farklı alanlarda farklı yanıtlar kullanabilir. İş yerinde aşırı telafiye giden biri yakın ilişkide kaçınmayı seçebilir. Bu nedenle örüntü çalışması kişiye bir etiket vermek yerine hangi bağlamda hangi yanıtın devreye girdiğini izler.
Tekrar eden örüntüler çoğunlukla büyük krizlerde değil, sıradan anlarda görünür hale gelir. Görüşmelerde en sık dile getirilen örnekler arasında şunlar vardır:
Her tekrar bir örüntü sorunu değildir. Tercihler, alışkanlıklar ve dış koşullar da benzer sonuçlar üretebilir. Ayırt edici nokta genellikle şudur: örüntü, kişinin kendi niyetine ters düştüğü halde sürer ve tekrardan sonra tanıdık bir çaresizlik duygusu bırakır. Yine de bu maddeler bir kontrol listesi değildir. Bu belirtiler bir tanı anlamına gelmez; tanı yalnızca yüz yüze değerlendirmeyle konulabilir.
Çalışma örüntünün adlandırılmasıyla başlar. Adı konmamış bir tekrar kişiye değiştirilemez bir karakter özelliği gibi görünür; adlandırıldığında ise üzerinde konuşulabilir bir mekanizmaya dönüşür.
Hangi çalışmanın öne çıkacağı danışana göre değişir; aynı şekilde sıklık ve süre danışanın ihtiyacına göre belirlenir. Görüşmeler genellikle haftalık planlanır, çünkü örüntü çalışması seans arasında fark edilen anların düzenli biçimde geri getirilmesine dayanır.
Furkan Lenk psikoloji lisansını İstanbul Bilim Üniversitesi’nde tamamladı, klinik psikoloji yüksek lisansını İstanbul Gelişim Üniversitesi’nde yaptı ve 2016 yılından bu yana yetişkin, ergen ve çiftlerle terapi süreçleri yürütüyor. Klinik deneyimini Nöropsikoloji Laboratuvarı ve hastane psikiyatri servislerinde edindi. Türk Psikologlar Derneği üyesidir ve 2025 yılında derneğin il temsilciliği görevini yürüttü. Mersin’de yüz yüze ve online yürüttüğü çalışmalarda tek bir ekole bağlı kalmadan Bilişsel Davranışçı Terapi, Şema Terapi ve Varoluşçu Terapi çerçevelerinden yararlanıyor.
Örüntü katmanı her zorlanmanın ilk adımı değildir. Belirti yükünün gündelik işleyişi belirgin biçimde zorlaştırdığı dönemlerde önce güncel belirtiye yönelen bir çalışma öne çıkabilir; örüntü başlığı süreç içinde devreye girer. Bu sıralama da danışanla birlikte belirlenir.
Psikolog ilaç yazmaz. Tablonun psikiyatrik değerlendirme gerektirdiği düşünülüyorsa hekime yönlendirme yapılır ve süreç gerektiğinde birlikte yürütülür. İntihar düşüncesi, kendine zarar verme veya acil risk söz konusuysa görüşme takvimi beklenmez: acil durumda 112 aranmalı ve en yakın acil servise başvurulmalıdır.
Terapiye başlamak için kriz anını beklemek gerekmez. Buradaki anlatım bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi teşhis veya tedavi yerine geçmez.
Hayır. Geçmiş, bugünkü örüntünün nereden geldiğini anlamak için ele alınır. Çalışmanın ağırlığı güncel ilişkiler, güncel tepkiler ve bugün verilen kararlar üzerindedir.
Fark etmek başlangıç adımıdır. Otomatik yanıtın yerini yeni bir yanıtın alması tekrarlı çalışma ister ve bu, kişiden kişiye değişen bir süreçtir.
Ele alınabilir. Çift terapisinde odak taraflardan birinin haklı çıkması değil, tekrarlayan döngünün görünür hale gelmesidir.
Online terapi, yüz yüze görüşmeyle aynı gizlilik ve etik çerçevede yürütülür. Hangi görüşme biçiminin uygun olduğu değerlendirme oturumunda birlikte belirlenir.
Yorum Yap