Aynı Türkünün Sözleri Neden Her Kaynakta Farklı Yazılıyor

Bir türkünün sözlerini iki ayrı yerde aradığınızda birbirini tutmayan iki metin çıkması çoğu zaman birinin yanlış olduğu anlamına gelmez. Türküler yazıyla değil söylenerek çoğaldı. Aynı eser bir yöreden başka bir yöreye geçerken dörtlük kaybetti, dize değiştirdi, kimi zaman adı bile başkalaştı. Halk müziği literatüründe aynı eserin bu yaşayan biçimlerine varyant deniyor ve varyantlar kültürel çeşitliliğin doğal sonucu sayılıyor.

Yine de karşınıza çıkan her fark varyant değildir. Metinlerin bir bölümü, sözlerin kulaktan yazıya geçirilmesi ya da artık bilinmeyen bir kelimenin sesi benzeyen başka bir kelimeye dönüşmesi yüzünden gerçekten bozulmuştur. Okuyucunun asıl işi tek doğru metni bulmak değil, elindeki iki metin arasındaki farkın hangi cinsten olduğunu görebilmektir.

Varyant başka şey, bozulma başka şey

Varyant, aynı türkünün farklı bir yörede, farklı bir kaynak kişinin ağzında yaşamaya devam eden biçimidir. Yörenin ağzı, söyleyenin belleği ve icranın ortamı metni değiştirir. Bu değişiklikler eseri bozmaz; aynı türkünün birden fazla meşru kaydı olmasını sağlar.

Ezgiye uydurmak için yapılan kısaltmalar da bu meşru alanın içinde kalır. Dörtlük sayısı yüksek olan türküler çoğu zaman iki üç dörtlükle bağlanır, dize içinde küçük ekleme ve çıkarmalar yapılır. Söz ile ezginin birlikte yürümesi gerektiği için bu düzenlemelerin müzikal bir karşılığı vardır.

Asıl sorun üçüncü grupta. Türk dili ve edebiyatı alanından Ali Yıldırım’ın türkü metinlerini incelediği çalışmada, yöresel söyleyişin yanlış anlaşılmasından veya Arapça ile Farsça kökenli kelimelerin tanınmamasından doğan yanlışların varyant sayılamayacağı vurgulanıyor; çünkü bunlar türkünün hem şeklini hem anlamını bozuyor. Bir Antalya türküsündeki “Uzaktır yolumuz pastır gümandır” dizesi bunun açık bir örneği. Dize “Uzaktır yolumuz pustur dumandır” biçiminde okunduğunda cümle anlam kazanıyor.

Farkın nereden geldiğini metnin kendisi söyler

İki metni yan yana koyduğunuzda farkın kaynağını çoğu zaman metnin içinden okuyabilirsiniz. Aşağıdaki ayrım, hangi farkın kabul edilebilir hangisinin şüpheli olduğunu hızlıca sınıflandırmaya yarar.

Bozulmuş bir dizeyi ayırt etmenin üç yolu

Bir dizenin bozulup bozulmadığını anlamak için müzikoloji bilgisi gerekmez. Şiirin kendi iç kuralları çoğu durumda yeterli ipucu verir.

1. Anlam testi: Dizeyi ezgiden ayırıp düz cümle gibi okuyun. Ortaya bir tasvir ya da bir olay çıkmıyorsa kelimelerden biri değişmiş olabilir. “Felek çakmağını eyledi çengel” dizesi bu testte takılır, çünkü bir çakmağın çengel olması bir şey anlatmaz. Aynı dize, pençe anlamına gelen cırnak kelimesiyle okunduğunda görüntü tamamlanır.
2. Uyak testi: Dörtlüğün uyak ve redif düzenine bakın. Aynı kelimenin aynı dörtlükte iki kez uyak yerine oturması olağan değildir. Bir Erzincan türküsündeki “Bir yüzük yaptırdım eş bulamadım” dizesi bu yüzden şüphelidir; dörtlükte eş kelimesi zaten uyak olarak geçtiği için doğru okuma “kaş bulamadım” biçimindedir.
3. Hece testi: Türküler ağırlıkla hece ölçüsüyle söylenir. Bir dizenin hece sayısı dörtlüğün geri kalanından sapıyorsa oradan bir kelime düşmüş ya da oraya bir kelime eklenmiş olabilir.

Bu testler kesin hüküm vermez, hangi dizenin ikinci bir kaynakla karşılaştırılması gerektiğini gösterir. Basılı antolojilerde bile hatalı dizeler bulunabildiği için, bir metnin matbu bir kaynaktan gelmesi tek başına doğruluk güvencesi sayılmaz.

Kaynak seçerken metnin künyesine bakın

Bir türkü sözü metnini değerlendirmenin en pratik yolu, metnin yanında hangi bilgilerin durduğuna bakmaktır. Yöre bilgisi taşımayan bir metin hangi varyantı gösterdiğini söyleyemez. Eser sahibi ve kaynak bilgisi bulunmayan bir metin, sözlerin kimden derlendiğini veya kimin icrasından yazıldığını gizler. Repertuvar kaydıyla eşleşmeyen bir metni kayıtlı bir eserle karşılaştırmak da mümkün olmaz.

Bu künye alanları arşivin listeleme düzeninde de görünür. Türkü Dostları arşivinde harf harf listelenen türkü sözleri sayfalarında her kaydın karşısında eser sahibi ve kaynak bilgisi ile yöre sütunu yer alır; notası veya hikayesi bulunan kayıtlar ayrıca işaretlenir. Türkü sayfasının kendisinde ise Repertuvar, Söz ve Yöre alanları bir arada durur. Böylece okuduğunuz metnin hangi kayda karşılık geldiğini metni okumadan önce görebilirsiniz.

16 Nisan 2002 tarihinden beri yayında olan bu arşivde varyant, menüde ayrı bir başlık olarak da karşınıza çıkar: Varyantlı Türküler. Bir arşivin varyantı ayrı bir kategori sayması, aynı eserin birden çok biçiminin tek metne indirgenmediği anlamına gelir. Arama hem sanatçıya hem yöreye göre yapılabildiği için, aradığınız metnin hangi eksende kayıtlı olduğunu siz seçersiniz.

Doğru metni değil, doğru varyantı arayın

Anonim bir türküde “sözlerin aslı nedir” sorusunun çoğu zaman tek bir cevabı yoktur. Daha işe yarar soru şudur: hangi yörenin, hangi kaynak kişinin veya hangi icranın metnini arıyorsunuz. Dinlediğiniz kaydın kime ait olduğunu biliyorsanız, aramayı o eksende daraltmak sizi doğrudan aradığınız metne götürür. Bir dizeyi hatırlıyorsanız, o dizenin geçtiği varyantı bulmak da aynı işi görür.

Şairi bilinen eserlerde tablo değişir. Erzurumlu Emrah ya da Sümmani gibi ozanların şiirleri türkü olarak söylenirken sözlü aktarımın içine girmiştir, ama bu metinlerin bir asıl biçimi vardır ve o biçime yaklaşmak anlamlı bir hedeftir. Böyle bir eserde iki metin arasında seçim yaparken anlamı ve uyak düzeni yerinde duran metin daha güvenilirdir.

Sık sorulan sorular

Aynı türkü neden iki farklı adla karşıma çıkıyor

Türküler çoğu zaman ilk dizeleriyle anılır. Varyantlarda ilk dize değiştiği için ad da değişir ve aynı eser iki yörede iki ayrı başlıkla kayda geçebilir. Bu yüzden aramada tam başlık yerine akılda kalan bir dize parçasını denemek genellikle daha çok sonuç verir.

Yöresel ağzıyla yazılmış sözler hatalı mı sayılır

Hayır. Ağzın yazıya geçirilmesi metnin nereden geldiğini gösteren bir bilgidir ve varyantın parçasıdır. Hatalı olan, yalnızca sesi benzediği için yerine başka bir kelime konmuş ve dizeyi anlamsızlaştırmış değişikliklerdir. Ayrım kelimenin yazımında değil, dizenin anlamında aranır.

Sözlerde eksik dörtlük olması hata mıdır

Zorunlu olarak değil. Uzun türküler ezgiye bağlanırken kısaltılır ve çoğu zaman yaygınlaşan biçim bu kısaltılmış olandır. Eksik dörtlük, ancak metin bir derleme kaydı olarak sunuluyorsa sorun oluşturur. Bir icranın sözlerini arıyorsanız kısaltılmış metin zaten aradığınız metindir.